چکیده

در کشور‌ها و یا شهر هایی که معمولا شیعیان در اقلیت هستند، یکی از سوالاتی که گاه اهل‌سنت از نماز گزار شیعه می‌پرسند در باره کیفیت شجده است،‌که چرا شیعیان در نماز مانند دیگر مسلمانان عمل نمی‌کنند و حتما بر روی سنگ یا مهر سجده می‌کنند، در این نوشتار در هفت گام به این پرسش پاسخ داده شده است و اثبات شده است که نه تنها این عملکرد شیعیان جایز بلکه بر اساس سنت و روش و سیره پیامبر ویارانش نیز می‌باشد.

کلید واژه‌ها

مهر، نماز، سجده، سیره پیامبر.


  چرا شیعیان در نماز بر مهر سجده می‌کنند؟

 

 

بسم‌الله الرحمن الرحیم

درامد

خواسته یا نخواسته وقتی کسی رفتاری مطابق با رفتار عموم مردم نداشته باشد مورد سوال واقع می‌شود، بویژه که آن رفتار مخالف سنت‌های دینی مردم عوام و سطح متوسط به پائین جامعه باشد، که گاه تا مرز اتهام و درگیری هم پیش می‌رود.

خود سوال و پاسخ مناسب به سوال و توجیه دینی و عقلانی عمل‌کرد‌های مخالف مردم نه تنها مایه دشمنی نمی‌شود که خود بهترین شیوه در برقراری ارتباط موثر خواهد بود و تاثیر متقابل بر سوال کننده خواهد داشت.

در این نوشتار ما به یکی از سوالاتی که معمولا ذهن اهل سنت را در مواجهه با شیعیان مخصوصا هنگام مشاهده نماز خواندن شیعیان مشغول می‌کند، پرداخته‌ایم و با بررسی مختصر و کوتاه به این سوال پاسخ داده ایم که چرا شیعیان در هنگام نماز از مهر استفاده می‌کنند.

این نکته قابل یاد آوری است که، گرچه از دیدگاه فقهاء شیعه سجده علاوه بر خاک بر سنگ، چوب و روئیدنی های غیر خوردنی و پوشیدنی نیز جایز است ولی از آنجایی که معمولا شیعیان در هنگام نماز تا حد امکان از مهر بویژه از نوع خاک کربلا استفاده میکنند در این بحث فقط در باره مهر پرداخته شده است، گرچه غیر مستقیم به دیگر موارد نیز اشاره شده است.

در پاسخ به این سوال به چند نکته اشاره می‌شود:

1-  مهر چیست؟

مهر همان خاک خشک شده است. طبق فتوای مذهب پیروان اهل بیت(ع) نمازگزار باید هنگام سجده پیشانی خویش را بر زمین یا هر چیزی که از زمین می‌روید و خوراک و پوشاک نیست بگذارد.

زمین شامل: خاک، سنگ، ریگ، کلوخ و هرچه که از اجزاء زمین حساب گردد، می‌شود.

نیز هر آنچه از زمین می‌روید و خوراک و پوشاک نیست،‌ سجده بر آن جایز است. مثل: چوب، برگ درختان، کاغذی که از چوب گرفته می‌شود.[1]

2- جواز سجده بر مهر

همه‌ی مذاهب اسلامی سجده بر خاک، سنگ، کلوخ و هرچه از زمین می‌روید و خوراک و پوشاک نیست را جایز می‌دانند. طبق هیچ مذهب از مذاهب اسلامی سجده بر خاک موجب بطلان نماز نیست. بنابراین دیگر مسلمانان می‌توانند پیشانی‌شان را هنگام سجده بر مهر بگذارند دلیل این ادعا آن است که مذاهب اسلامی سجده بر هر چیزی حتی فرش را جایز می‌دانند و عملاً چنین رفتاری می‌کنند و اگر فرش نباشد روی خاک و سنگ و هر چیز دیگر سجده می‌کنند، مهر هم که همان خاک خشکیده شده است.

شوکانی یکی از علمای بزرگ اهل سنت سجده بر زمین را اصل در سجود می‌داند.[2]

بنابراین جواز سجده بر خاک طبق نظر همه‌ی مذاهب اسلامی، جایز بوده  و اجماعی است ، اما در جواز سجده بر فرش و مانند آن اختلاف است که شیعیان به پیروی از اهل بیت علیهم‌السلام آن را جایز نمی‌دانند.

بنابراین کسی که بر زمین سجده می‌کند اطمینان دارد که نماز او، صحیح و مورد رضای خداست. چون هیچ اختلافی در باره آن نیست و همه مذاهب اسلامی بر آن اتفاق نظر و اجماع دارند.

3- چگونگی سجده پیامبر اسلام(ص)

هیچ روایتی وجود ندارد که پیامبر گرامی اسلام(ص) بر فرش و مانند آن سجده کرده باشند، بلکه مجموع روایاتی که اهل سنت درباره‌ی سجده‌ی پیامبر(ص) نقل می‌کنند حاکی از آن است که پیامبر یا بر خاک سجده می‌فرمودند یا بر بوریا، و اینک برخی از آن روایات:

الف: ابن حجر عسقلانی شارح صحیح بخاری در کتاب فتح الباری، کتاب الصلاة، باب الصلاة علی الخمرة، ج 1 ص 390 از قول همسر پیامبر اکرم(ص) می‌نویسد.

(آن حضرت حصیری (بوریایی) داشت که آن را پهن نموده، بر روی آن نماز می‌خواندند).

ب: فقیه حنفی، (جصاص) در کتاب احکام القرآن از وائل بن حجر یکی از اصحاب رسول خدا نقل می‌کند:

(پیامبر(ص) را دیدم که هرگاه سجده می‌نمود، پیشانی و بینی‌اش را بر زمین می‌گذاشت.)[3]

4- آموزش کیفیت سجده توسط پیامبر(ص)

پیامبر گرامی اسلام طبق روایات موجود در منابع حدیثی اهل سنت بارها به اصحاب خود دستور دادند که پیشانی خویش را بر زمین بگذارند و میان پیشانی‌شان و زمین چیزی فاصله نشود.

این روایات هم فراوان است که به برخی از آن‌ها اشاره می‌شود.

الف: عالم اهل سنت، احمد بن حسین بیهقی در کتاب معروفش (السنن الکبری) می نویسد: عیاض بن عبدالله گفت: پیامبر مردی را دید که بر عمامه‌اش سجده می‌کند، آن حضرت با دست اشاره فرمود که عمامه‌ات را از روی پیشانی‌ات بالا بزن.)[4]

ب: نیز در کتاب (السنن الکبری) می‌خوانیم:

یکی از اصحاب رسول خدا(ص) می‌گوید: از سوزش گرما در پیشانی و کف دست‌هایمان (هنگام نماز و سجود) به پیامبر شکوه کردیم، آن حضرت به شکایتمان توجهی نکرد)[5]

ابن اثیر دانشمند بزرگ لغت شناس اهل سنت در شرح حدیث فوق می‌نویسد:

برخی از اصحاب به خاطر شدت گرمای زمین بر گوشه‌ی لباس خود سجده می‌کردند که از این کار نهی شدند و هنگامی که این مساله را با رسول خدا در میان گذاشتند، حضرت به آن‌ها اجازه نداد بر گوشه‌ی لباس‌شان سجده نمایند.[6]

 

5-  سیره اصحاب در باره سجده

شواهدی وجود دارد که برخی از اصحاب پیامبر اصرار داشته‌اند که بر زمین یعنی خاک و سنگ و مانند آن سجده نمایند. مثلاً:

الف: جابر بن عبدالله می‌گوید: با پیامبر (ص) نماز ظهر را می‌خواندم و از شدت گرما تعدادی سنگریزه را در دستم می‌گرفتم تا سرد شود و بر آن سجده نمایم)[7]

واضح است اگر سجده بر زمین لازم نبود می‌توانست بر گوشه لباس یا عمامه‌ی خود سجده کند و این زحمت را تحمل نکند.

ب: از نافع نقل شده است: عبدالله بن عمر هر زمان سجده می‌کرد و بر سر او عمامه بود، عمامه‌اش را کنار می‌زد، تا پیشانی‌اش بر زمین قرار گیرد.[8]

 

6-  خاک کربلا؟

معلوم شدکه سجده بر خاک از نظر همه‌ی مسلمانان بهتر از سجده بر هر چیز دیگر است اکنون می‌گوییم بی شک ارزش معنوی همه‌ی خاک‌ها یکسان نیست. چنانکه در تاریخ می خوانیم:

فاطمه(س) تسبیحی از بافته‌ای پشمی داشت که برای شمارش ذکرها بر آن گره‌هایی بود، اما پس از شهادت حضرت حمزه علیه‌السلام از خاک قبر آن حضرت برای خود تسبیحی تهیه نمودند.[9]

خاک کربلای امام حسین(ع) به خاطر شهادت آن وجود نازنین در آن مکان براساس روایات، جایگاه والایی در میان دیگر خاک‌ها پیدا کرده است و پاداش نماز خواندن بیشتر است.

برخی از نشانه‌های ارزشمندی از خاک کربلا عبارتند از:

الف: هنگامی که جبرئیل مشتی خاک کربلا را برای رسول خدا(ص) آورد و مصیبت امام حسین(ع) را که در آینده واقع می‌شود به آن حضرت یادآوری نمود رسول خدا آن خاک را بویید و بوسید و اشک ریخت.[10]

ب: نقل شده که امام صادق(ع) پارچه‌ای داشتند که در آن مقداری از خاک کربلا بود هنگام نماز آن را پهن نموده بر خاک آن سجده می‌کردند، [11]

و البته از طریق ائمه اهل بیت روایات فراوانی بر فضیلت خاک کربلا رسیده است.

 

7- فرق است بین سجده برای خدا و سجده بر خاک

برخی از افراد مغرض می‌گویند: شیعیان در نماز خود غیر خدا را پرستش می‌کنند چرا که آن‌ها مهر را پرستش می‌کنند.

از مطالب گذشته روشن شد که سجده برای خدا است امّا پیشانی روی خاک گذاشته می‌شود. 

اگر هر کس با گذاشتن پیشانی بر روی چیزی آن را بپرستد، باید گفته شود: کسی که بر فرش سجده می‌کند فرش را پرستش می‌کند در حالی که هر عاقلی می‌داند که این سخن غلط است.

نتیجه‌گیری:

حال که روشن شد جواز سجده بر خاک و صحت نماز با سجده بر خاک مورد اتفاق همه‌ی مسلمانان است و نیز واضح شد که پیامبر(ص) و اصحاب بر خاک یا سنگ یا حصیر سجده کرده‌اند نه غیر آن و اهل بیت پیامبر(ص) تاکید دارند که سجده باید بر زمین و آنچه از زمین می‌روید و خوراک و پوشاک نیست باشد، جا دارد از برادران اهل سنت پرسیده شود: دلیل شما بر جواز سجده بر فرش و مانند آن چیست؟ و آیا این کار با سیره و سنت پیامبر خدا(ص) منافات ندارد؟

  محمد هادی عباسی

2/2/92

فهرست منابع

1-   احمد بن الحسین بن علی البیهقی وفات : 458، السنن الکبری، ناشر : دار الفكر

2-   أحمد بن شعیب أبوعبد الرحمن النسائی ، وفات : 303، السنن الكبرى تحقیق : عبد الغفار سلیمان البنداری ، سید كسروی حسن، سال چاپ : 1411 - 1991 م، ناشر : دار الكتب العلمیة - بیروت – لبنان

3-   أحمد بن علی الرازی الجصاص أبو بكر، أحكام القرآن، دار إحیاء التراث العربی - بیروت ، 1405

4-   إسماعیل بن عمر بن كثیر القرشی أبو الفداء، وفات : 774، البدایة و نهایة، تحقیق : تحقیق وتدقیق وتعلیق : علی شیری، سال چاپ : 1408 - 1988 م، ناشر : دار إحیاء التراث العربی - بیروت – لبنان

تحقیق : محمد الصادق قمحاوی

5-   توضیح المسائل مراجع

6-   محمد بن الحسن الحر العاملی،‌المتوفى سنة 1104 - وسایل الشیعه، ه‍ ، تحقیق وتصحیح وتذییل : الشیخ عبد الرحیم الربانی الشیرازی، سال چاپ : 1403 - 1983 م، ناشر : دار إحیاء التراث العربی - بیروت – لبنان.

7-   محمد بن عبدالله أبو عبدالله الحاكم النیسابوری، وفات : 405، المستدرك علی الصحیحین تحقیق: یوسف عبد الرحمن المرعشلی، توضیحات : طبعة مزیدة بفهرس الأحادیث الشریفة

8-   محمد بن علی، ابن محمد الشوكانی المتوفى سنة 1255 ه‍، نیل الأوطار، من أحادیث سید الأخیار شرح منتقى الاخبار؛ دار الجیل، بیروت - لبنان



[1] نگاه کنید به توضیح المسایل آیت ا... العظمی سیستانی و دیگر مراجع) ص 176، چیزهایی که سجده بر آن‌ها صحیح است

[2] (نگاه کنید به (نیل الاوطار) کتاب الصلاة ابواب صفة الصلاة باب 28، ج 2، ص 270)

[3] (نگاه کنید (احکام‌القرآن) باب السجود علی الوجه، ج 5،‌ص 26)

[4] (نگاه کنید به: السنن الکبری، کتاب الصلاة، باب الکشف عن الجبهة فی السجود، ج 2، ص 105)

[5] همان

[6] (نگاه کنید: النهایة ابن اثیر ج 2، ص 497 ذیل کلمه‌ی شکا)

[7] - السنن الکبری، اثر بیهقی، کتاب الصلاة، باب ماروی فی التعجیل بها من شدة الحر ج 1 ص 439

[8] - السنن الکبری، کتاب الصلاة، باب الکشف عن الجبهة فی السجود، ج 2 ص 105

[9] وسایل الشیعه ج 4 ص 1033 کتاب الصلاة باب 16 از ابواب تعقیب حدیث 1

[10] - المستدرک علی الصحیحین، حاکم نیشابوری، ج 3 ص 194 ایشان پس از نقل حدیث فوق می‌گوید: این حدیث بر اساس شرایط بخاری و مسلم صحیح است.)

[11] وسایل الشیعة آدرس پیشین